Napoleon in Wenen

[dropcap]V[/dropcap]anuit de lucht is Wenen een enorme stad. Waarschijnlijk geldt dat voor al steden, vanuit de lucht. Maar wie aanvliegt op de luchthaven van Wenen, krijgt de stad zo perfect voorgeschoteld dat het bijna jammer is dat het vliegtuig ook nog echt gaat landen. De machtige Donau, de met wolkenkrabbers volgebouwde eilanden in de rivier, de voorsteden, de bergen in de verte, de electriciteitscentrales langs de uitvalswegen, de oude binnenstad met z’n kerken en paleizen, alles trekt keurig voorbij, als het zonnetje tenminste schijnt.

De zon scheen toen Napoleon op woensdag 10 mei 1809 in Weidlingen, niet ver van Wenen, zijn koets verwisselde voor een van zijn witgrijze paarden. Aan het hoofd van zijn geliefde Keizerlijke garde reed hij een paar uur later de voorstad Mariahilfer binnen. Vanuit het ommuurde centrum van Wenen werd er geschoten en besloten werd tot een artilleriebombardement. De componist Joseph Hayden heeft het misschien nog gehoord, maar misschien ook niet – hij lag op zijn sterfbed. Na de overgave van de stad (op zaterdag de dertiende) zou hij de laatste adem uitblazen. Het één houdt geen verband met het ander, maar toch kom je de samenloop van gebeurtenissen in heel wat literatuur over Napoleon tegen, net als het feit dat Beethoven’s Fidelio in het Theater an der Wien in première ging vlak nadat Napoleon in oktober Wenen weer zou verlaten.

Leuke dingen, toch.

Napoleon was niet voor zijn lol in Wenen, ook al betrok hij daar het zomerpaleis van de Habsburgfamilie en liet hij niet alleen een toneelgezelschap uit Parijs overkomen ( men speelde o.a. de Phèdre van Corneille), maar ook zijn maitresse Marie Walewska uit Polen. Bij haar zou hij die zomer een zoon verwekken die na zijn dood nog enige furore zou maken in Parijs, maar dat terzijde. Hij was in Wenen omdat Oostenrijk hem tot oorlog had gedwongen, en omdat hij liever snel korte metten maakte met de vijand dan er lang mee te wachten. De vijandelijkheden waren op 11 april begonnen, een maand later was hij hier al.

Maar de vijand was nog niet verslagen, sterker nog: de vijand was dichtbij, aan de overkant van de Donau. Zo’n zinnetje, “aan de overkant van de Donau” zegt eigenlijk maar weinig, tot je de Donau werkelijk ziet: een hele brede, zeer kolkende rivier. Bruin, grauw en in alle opzichten onaantrekkelijk. Met een wals van Strauss heeft het niets te maken, mijn musicale associatie zou eerder hard, electrisch en industrieel zijn. Veel fabrieken en viezigheid, spoorlijnen en moeizame bruggen.
De enige brug die er in 1809 was, hadden de Oostenrijkers opgeblazen. Dus moest er een nieuwe komen. Napoleon liet zijn oog vallen op het eiland Lobau, iets te oosten van de stad. Als hij eerst zijn leger op dat eiland zette, was het vandaar geen lange weg meer naar de overkant – al waren er nog steeds bruggen nodig natuurlijk. De brug naar Lobau werd geslagen en het leger stak over. Ook de andere bruggen werden aangelegd (al dat hakken en zagen en timmeren, een nijver volkje, die Fransen) en de slag om Aspern en Essling, de twee kleine stadjes aan de overkant waar aartshertog Karel zijn troepen had opgesteld, kon beginnen. Twintigduizend doden verder trokken de troepen van Napoleon zich weer terug op Lobau, ze hadden niets gewonnen.

Op het Heldenplatz in Wenen (waar Hitler op 2 april 1938 een triomfantelijke rede hield, vanaf het balcon van het keizerlijk paleis, pal onder een enorme gouden kroon en adelaars met gestrekte vleugels) staat een groot ruiterstandbeeld van de “Sieger von Aspern”: aartshertog Karel. Het is gemodelleerd naar het beroemde schilderij van David waarop Napoleon over de Sint Bernhard trekt (één van de vier versies van dat schilderij hangt een kilometer verderop in het Belvédère). Het paard steigert, de hertog wordt omgeven door een wapperende mantel. Het is een ingenieus beeld, omdat het alleen maar rust op de achterbenen van het paard; in het binnenste van het dier zit een netwerk van gewichten om het beeld omhoog te kunnen houden. Het klopt wel een beetje bij de wankele positie die Karels overwinning in de geschiedenisboeken heeft, twee maanden later werd hij tenslotte wél verslagen.

Het eiland Lobau is tegenwoordig geen eiland meer, maar het ligt nog wel aan de andere kant van de Donau. Daar heeft het zich in de vorm van een moerassig niemandsland tegen de oevers aangeschurkt. Gedeeltelijk is het gebied industrieterrein; er bevinden zich tientallen opslagtanks van de Oostenrijkse olieindustrie, gedeeltelijk is het beschermd natuurgebied. Het is vooral een strook land waar Wenen in de zomer naartoe trekt. Langs de waterkant wemelt het van de uitspanningen met namen als Weidinger’s Freizeit Paradies, Villa Wahnsinn, die Total verruckte Kneipe, Safari Lounge en Mosquito Fisch und Grill. Maar er is ook een Napoleon-wandelroute, langs hier en daar een gedenksteen.
Eén van die stenen markeert de plek waar de Franse keizer op het eiland zijn hoofdkwartier had. Ik kwam er terecht door helemaal aan het einde van de Raffineriestrasse (zo heet de oude straatweg langs de uitspanningen en de spoorlijnen naar de olieindustrie) onder een verroeste vangrail door te kruipen. Een smal, modderig pad voert naar de Langhammer Hutte, een blokhut van de Wiener Fisch Verein (sinds 1927). Verderop is een klein, maar bevroren meertje – een eend zit verloren op het ijs.

Ik wurm mij een weg door kale struiken en kom op een kale vlakte vol electriciteitsmasten. Er loopt een pad en een bordje wijst de weg. Grillen en barbecuen is hier verboden. Gezien de striemende kou is dat wel jammer. Ik word ingehaald door een oude man in een trainingspak, zijn zweet prikt in mijn neusgaten. Ik loop door tot ik bij een grote steen onder een boom kom. Hier bevond zich het bivak van de Franse keizer in de meidagen van 1809. Ik probeer me er een voorstelling van te maken, wat nog niet meevalt, om niet te zeggen dat het ondoenlijk is – zou dát het zijn dat zoveel mensen naar monumenten, gedenkstenen en historische lokaties lokt? De pure ondoenlijkheid, de onoverbrugbaarheid van de eeuwen, schuilt er soms troost in dat we nooit werkelijk zullen weten hoe iets ooit was?

download


Deze content is geplaatst in categorie: Berichten.